Uit liefde voor bomen

In de Bijbel wordt de mensheid zelfbewust wanneer Adam en Eva de verboden appel eten in de Hof van Eden. Jij daarentegen begreep wat je in het leven wilde doen dankzij een perzik. En niet zomaar een perzik…

Ik was zeven jaar oud en tijdens de schoolvakanties nam mijn moeder me mee naar het huis van mijn grootvader in Cesena, Italië. We stonden om vier uur 's ochtends op, en ik vergezelde hem met de fiets naar zijn werk: hij groef putten en bouwde fonteinen. Om twaalf uur 's middags maakte mijn grootmoeder cappelletti in bouillon, omdat we hadden gezweet en iets lichts en zouts nodig hadden. Rond vier uur in de middag, na het werk, gingen we naar zijn tuin: een klein stukje grond met groenten, fruitbomen, konijnen… We schoffelden de grond, verzorgden en waterden de planten, en mijn grootvader rookte een sigaret. Ooit plukte ik een perzik van een kleine boom – het was een variëteit die nu is uitgestorven, een Belladi Cesena, zo groot als een kinderhoofd – en nam een hap. Ik vroeg mijn opa: „Hoe kan deze perzik zo groot en zo lekker zijn?” Hij keek me aan en zei: „Als je goed bent voor de natuur, geeft de natuur alles aan je terug.” Die zin groeide in mij. Ik begon bomen anders te bekijken, ze te beklimmen, bij hen te willen zijn en te begrijpen hoe ze werkten, hoe ze leefden.

Je grootvader bouwde fonteinen. Je vader ontwierp en importeerde terracotta potten uit Italië naar Zwitserland. Jijzelf hebt ervoor gekozen om met tuinen te werken. Dus je bent van het object naar de context gegaan. Van design tot architectuur. Hoe is dat gebeurd?

Mijn vader emigreerde als jonge man van Italië naar Zwitserland. Hij werkte samen met Italiaanse beeldhouwers om trappen, balustrades en vensterbanken te vervaardigen. Om aan de eisen van het Zwitserse klimaat te voldoen, begon hij vorstbestendige terracotta potten te ontwikkelen, die hij met succes introduceerde in tuinen en op terrassen in heel Zwitserland. Zo werd het familiebedrijf geboren. Ik heb Industrieel Ontwerpen in de buurt gestudeerd, daarna Landschapsarchitectuur in Londen. In 1985 verhuisde ik naar Maui, Hawaii, om tuinen aan te leggen voor een Sheraton-hotel. Daar was de natuur bijna magisch. In de ochtend stond ik op, ging naar buiten, douchte in de buitenlucht en kwam pas 's avonds weer thuis. Dat jaar surfte ik en haalde ik mijn vliegbrevet. Ik zag het eiland van boven, vanuit de lucht, en vanaf het water. Ik heb geprobeerd het te lezen en te begrijpen: de winden, de vulkaan, de watervallen, de tropische biodiversiteit… Het was misschien wel de meest krachtige ervaring van mijn leven. Maar toen mijn vader belde om me te vertellen dat hij zou stoppen met werken, besloot ik terug te keren en het familiebedrijf over te nemen. Het eerste wat ik deed, was alle potten van lage waarde afbreken en de scherven gebruiken om een terracotta terras te maken. Dat was het moment waarop ik van het object naar de ruimte ging die het bevatte. En het werkte.

De geschiedenis van tuinen schommelt tussen het beheersen van de natuur en het bevrijden ervan. Welke van deze benaderingen sluit het beste aan bij jouw gevoel? En waarom?

Lange tijd werd groen voornamelijk gezien als iets om naar te kijken, van een afstand te beschouwen, zoals een schilderij. De Franse tuin, bijvoorbeeld, is gebaseerd op grote lanen en perfect gesnoeide hagen – een concept van absolute overheersing over de natuur. In Engeland werden daarentegen veel huizen gebouwd in de buurt van bossen, die bouwhout leverden. De meest majestueuze bomen, zoals eiken en beuken, werden laten staan. Geiten mochten vrij grazen in de buurt, waardoor een natuurlijker landschap ontstond. Dichter bij het huis zouden de boomgaard, de groentetuin en bloemen zijn. Voor mij is dat de tuin. Het moet worden geleefd, doorkruist en gebruikt in het dagelijks leven. In mijn werk noem ik dit concept van buiten naar binnen: buitenruimtes ontworpen voor menselijke activiteiten. Meestal bellen mensen een architect om een villa te ontwerpen, en pas daarna denken ze aan de tuin. Ik geef er de voorkeur aan de gehele beschikbare omtrek in overweging te nemen: de buitenkant als een plek in dialoog met de binnenkant. Soms is het voldoende om een muur een paar graden te draaien en een tak lichtjes te snoeien om te genieten van de schaduw van een boom, die fungeert als een natuurlijke airconditioner.

Je studio werkt aan projecten over de hele wereld. Hoe verenig je je poëtische visie met de noodzaak om je telkens aan te passen aan een volledig andere geografische en klimatologische context?

Waar ik ook ga, het eerste wat ik doe is praten met lokale botanisten en zoveel mogelijk leren over inheemse en geïmporteerde soorten. Gelukkig hebben planten Latijnse namen, dus elkaar begrijpen is geen probleem. Dan ga ik ter plaatse: ik bestudeer windrichtingen, het pad van de zon, de samenstelling van de bodem, de neerslag… Uitgaande van de genius loci, de geest van de plek, probeer ik de ideale omgeving te creëren voor eten, lezen, slapen, werken, tuinieren… Wat de context ook is – een school, een campus, een ziekenhuis, een kerk – ik probeer mijn werk af te stemmen op wat de natuur al biedt. Van daaruit ontstaat er elke keer een andere tuin: soms diverser en kleurrijker, soms groener en eenvoudiger. Het mijne is geen decoratie; het is integratie. Het is een houding die de manier van ontwerpen verandert, omdat het betekent dat men een relatie aangaat en accepteert dat een project nooit een eenzijdige handeling is. Planten zijn er niet alleen om te worden geobserveerd en bestudeerd; ze moeten ook worden beluisterd. Een voorbeeld is Arboreal Serenade van de Zwitserse kunstenaar Sara Kieffer. Deze meeslepende installatie, die wordt tentoongesteld in het Bomenmuseum, onthult het innerlijke leven van een Japanse pagodeboom door middel van geluiden en bewegende beelden die worden gegenereerd uit realtime gegevens over de plant.

In het Boom Museum worden de planten zelf geplaatst tegen kalkstenen muren die lijken op geschilderde achtergronden. De gehele ruimte lijkt ontworpen om bezoekers een moment van contemplatie te bieden. Waarom?

In de afgelopen dertig jaar heb ik een aantal bomen gered die het risico liepen om gekapt te worden voor nieuwe bouwprojecten. Eerst plantte ik ze in een weiland, daarna vroeg ik toestemming om ze te verplaatsen naar een moerassig stuk land dat eigendom was van een klooster. De nonnen stemden anoniem met ballen: een witte bal betekende ja, een zwarte bal betekende nee. Uiteindelijk waren alle ballen in de urn wit, en verkreeg ik een 99-jarige huurovereenkomst voor het land. Ik heb het herwonnen door moerascipressen te planten, die water uit de grond opnemen. Daarna ging ik door met het planten van bomen die anders zouden zijn gerooid vanwege de aanleg van een weg, een huis, een parkeerplaats. Het museum is een ovale ring van 400 meter lang, zoals een olympische baan. Aan de buitenkant wordt het begrensd door een taxushaag, een groenblijvende struik die altijd het symbool is geweest van de overgang tussen leven en dood. En inderdaad, het herbergt alle planten die vandaag worden opgeofferd: de wilde appel-, peren- en kersenbomen bijvoorbeeld, die de voorouders zijn van hun moderne tegenhangers, die ons elke dag waardevolle vitaminen geven. Verderop, in de vijver, zwemmen steuren – vissen die zeer weinig geëvolueerd zijn, met het uiterlijk van dinosauriërs, maar ze geven ons het meest bijzondere voedsel dat we kennen: kaviaar. En daarnaast is er een werk van kunstenaar Richard Edman dat een commentaar is op de eeuwigheid. Ik denk dat het belangrijk is om al deze tijd op één plek te tonen, zodat mensen begrijpen dat we op een beslissend moment staan: als we zo doorgaan, is er geen weg terug en zullen toekomstige generaties de prijs betalen. Maar als we technologie met natuur verbinden, intelligentie met gevoeligheid, dan is er nog hoop. Duurzaamheid vereist tijd – precies datgene wat we te vaak niet bereid zijn te geven. Tijd is alles.

En de nonnen – zijn ze tevreden met het resultaat?

Ja, zeker! Onlangs heb ik ook de kloostertuin voor hen opnieuw ontworpen. Het is een ruimte van zesduizend vierkante meter. In 1280 werkten daar tientallen nonnen; tegenwoordig zijn het er veel minder, dus moest het heroverwogen worden. Nu bevat het een klooster waar ze fruit, groenten en bloemen voor de kerk verbouwen. Ik heb ook bijen en schapen toegevoegd die het gras begrazen. Er zijn plekken om te lezen en te bidden. Naast de deur is er ook een boer met melkkoeien. De nonnen zien mij als een arm die hen helpt hun ideeën over de natuur in werkelijkheid om te zetten.

En als iemand je zou vragen om de Tuin van Eden te ontwerpen, hoe zou je dat doen?

Mijn Eden is hier en nu. Ik was een jongen die niets had, en zelfs vandaag ben ik slechts een tuinier. Toch is het me gelukt om het Boom Museum te creëren, een toevluchtsoord voor levende reuzen, tijdgetuigen die ons ver zullen overleven.

Over Enzo Enea

Enzo Enea is de oprichter van Enea Landscape Architecture, een internationaal landschapsarchitectuur- en tuinbouwbedrijf met het hoofdkantoor in Rapperswil-Jona en kantoren in Zürich, New York, Miami en Milaan. Met een team van 240 medewerkers met diverse achtergronden werkt het bekroonde bedrijf op verschillende schalen – van privéwoningen tot hotels, vastgoedontwikkelingen, culturele instellingen en masterplannen – en creëert het duurzame landschapsontwerpen die erop gericht zijn de lokale microklimaten positief te beïnvloeden en de effecten van klimaatverandering tegen te gaan.